Formy gipsowe do ceramiki: jak zrobić formę i odlewać kubki z masy lejnej
Forma gipsowa pozwala powtarzać ten sam kształt dziesiątki razy: kubek, miseczkę, wazonik czy figurkę. Wyjaśniamy, jak działa odlewanie z masy lejnej, jaki gips wybrać, jak krok po kroku zrobić jedno- i dwuczęściową formę na kubek, jak odlewać i jak dbać o formę, żeby posłużyła jak najdłużej.
Jak działa forma gipsowa
Do formy gipsowej wlewa się masę lejną, czyli płynną glinę z dodatkiem upłynniacza. Suchy gips wchłania wodę z masy, a przy ściankach formy narasta warstwa zagęszczonej gliny. Po kilkunastu minutach nadmiar masy wylewa się z powrotem, a w formie zostaje „skorupa” o grubości kilku milimetrów, która po podeschnięciu odchodzi od gipsu i zachowuje kształt formy. Tak powstaje większość fabrycznych kubków, filiżanek i figurek, ale tę samą technikę można stosować w domowej pracowni.
Jaki gips do form ceramicznych
| Rodzaj | Do czego | Uwagi |
|---|---|---|
| gips ceramiczny (modelowy) | formy do odlewania i prasowania | chłonny, równomierny, najlepszy wybór |
| gips alabastrowy | modele, drobne formy | twardszy, mniej chłonny |
| gips budowlany i szpachlowy | nie do form | zawiera dodatki, nierównomiernie chłonie wodę |
Proporcje podaje producent gipsu. Dla gipsu ceramicznego często stosuje się ok. 70–80 części wody na 100 części gipsu (wagowo). Gips zawsze wsypuje się do wody, nie odwrotnie, i odczekuje 1–2 minuty, aż nasiąknie, zanim zaczniesz mieszać.
Jak zrobić formę na kubek krok po kroku
- przygotuj model kubka (bez ucha) z gliny, gipsu, drewna albo wydruku 3D; model musi się zwężać ku dołowi, żeby dał się wyjąć z formy
- ustaw model do góry dnem na gładkiej płycie i otocz go szalunkiem z deseczek, linoleum lub plastiku, z odstępem ok. 3 cm
- posmaruj model i płytę środkiem rozdzielającym (np. mydłem szarym rozrobionym w wodzie lub specjalnym środkiem)
- wymieszaj gips z wodą do konsystencji gęstej śmietany i wlej jednym ruchem, stukając w płytę, żeby uwolnić pęcherzyki powietrza
- po związaniu (ok. 20–40 minut) zdejmij szalunek, wyjmij model i wygładź krawędzie formy
- susz formę w temperaturze pokojowej lub w ok. 40°C (nie wyżej niż ok. 50°C), aż będzie całkowicie sucha: zwykle kilka dni do dwóch tygodni
Ucho kubka odlewa się zwykle w osobnej, małej formie dwuczęściowej i dokleja do kubka w stanie skórzanym gęstwą z tej samej masy. Formy na przedmioty z podcięciami (wypukłości, zwężenia u góry) muszą być dwu- lub wieloczęściowe, połączone zamkami.
Odlewanie z masy lejnej
| Etap | Czas | Na co uważać |
|---|---|---|
| wlanie masy do pełna | jednym ruchem | masa dobrze wymieszana i przecedzona, bez grudek |
| narastanie ścianki | ok. 10–30 minut | czas zależy od masy, wilgotności formy i oczekiwanej grubości (zwykle 3–5 mm) |
| wylanie nadmiaru | powoli | odwróć formę i zostaw do odcieknięcia |
| podsychanie w formie | ok. 30–90 minut | odlew odchodzi od ścianek, gdy jest gotowy |
| wyjęcie i obróbka | w stanie skórzanym | obetnij brzeg, wygładź gąbką, doklej ucho |
Jeśli odlew pęka lub nie chce odejść od formy, forma jest zwykle za mokra albo masa za gęsta. Formę suszy się między odlewami; przy intensywnej pracy warto mieć 2–3 formy tego samego kształtu na zmianę.
Masa lejna: jak ją przygotować
- gotową masę lejną przed użyciem dokładnie wymieszaj, najlepiej mieszadłem na wiertarce na niskich obrotach
- przecedź masę przez sito, żeby usunąć grudki i zanieczyszczenia
- odstaw na kilkanaście minut, żeby uszły pęcherzyki powietrza
- masa powinna mieć konsystencję płynnej śmietany i spływać z łyżki równym strumieniem
- zbyt gęstą masę rozrzedza się upłynniaczem, a nie samą wodą: nadmiar wody wydłuża odlewanie i osłabia odlew
Masę z wylanych nadmiarów można zebrać, przecedzić i użyć ponownie, jeśli nie zdążyła zaschnąć ani się zanieczyścić.
Najczęstsze problemy przy odlewaniu
| Problem | Przyczyna | Rozwiązanie |
|---|---|---|
| odlew przykleja się do formy | forma za mokra lub zatłuszczona | wysusz formę, nie używaj tłustych środków rozdzielających przy odlewaniu |
| pęknięcia przy wyjmowaniu | odlew za suchy albo za szybko wysycha w formie | wyjmij wcześniej, przykryj odlew folią |
| nierówna grubość ścianki | forma nierówno wysuszona | susz formę równomiernie ze wszystkich stron |
| pęcherzyki na powierzchni | powietrze w masie | odstaw masę przed laniem, wlewaj powoli jednym strumieniem |
| ślady łączenia formy | normalne przy formach dwuczęściowych | zeszlifuj gąbką lub nożykiem w stanie skórzanym |
Ile wytrzymuje forma gipsowa i jak o nią dbać
- nie myj formy detergentem i nie szoruj: resztki gliny usuń gąbką i czystą wodą
- susz formy w przewiewnym miejscu, z dala od mrozu (mokry gips pęka na zimnie)
- nie susz w piekarniku w wysokiej temperaturze: gips traci wodę krystalizacyjną i kruszeje
- przechowuj formy złożone, ściśnięte gumą lub pasem, żeby się nie wypaczyły
- dobrze utrzymana forma wytrzymuje od kilkudziesięciu do kilkuset odlewów; z czasem detale się zacierają
Gotowe formy czy własne
Gotowe formy gipsowe na kubki, miski czy figurki kupisz w sklepach dla ceramików: to dobry wybór na start, bo nie trzeba robić modelu. Własna forma ma sens, gdy chcesz powtarzać autorski kształt. Sam kształt to jednak nie wszystko: charakter naczyniu nadaje szkliwo. W naszej pracowni każde naczynie szkliwimy i malujemy ręcznie, dlatego każdy kubek ma inne przebarwienia i zacieki. O technikach formowania piszemy w poradniku jak powstaje ręcznie robiona ceramika.
Najczęstsze pytania
Jak działa forma gipsowa do ceramiki?
Gips wchłania wodę z masy lejnej, przy ściankach narasta warstwa gliny, a po wylaniu nadmiaru zostaje odlew.
Jaki gips do form ceramicznych?
Gips ceramiczny (modelowy); gips budowlany i szpachlowy nie nadają się do form.
Jak zrobić formę gipsową na kubek?
Otocz model szalunkiem, posmaruj środkiem rozdzielającym, zalej gipsem, po związaniu wyjmij model i wysusz formę.
Ile schnie forma gipsowa?
Zwykle od kilku dni do dwóch tygodni w temperaturze pokojowej lub w ok. 40°C.
Ile trzymać masę lejną w formie?
Zwykle 10–30 minut, zależnie od masy, wilgotności formy i oczekiwanej grubości ścianki.
Ile odlewów wytrzyma forma gipsowa?
Od kilkudziesięciu do kilkuset, jeśli jest dobrze suszona i czyszczona samą wodą.
Jak zrobić ucho do kubka z formy?
Odlej je w osobnej, małej formie dwuczęściowej i doklej gęstwą w stanie skórzanym.
Jak przygotować masę lejną?
Wymieszaj, przecedź przez sito i odstaw, żeby uszły pęcherzyki; zbyt gęstą rozrzedź upłynniaczem, nie samą wodą.
Dlaczego odlew przykleja się do formy?
Najczęściej forma jest za mokra albo zatłuszczona.
