Porcelana: historia i kolekcjonerstwo
Porcelana z Ćmielowa: historia, wzory z lat 60. i 70., figurki i ceny
Ćmielów to najstarsza działająca polska fabryka porcelany, a jej wyroby z czasów PRL-u są dziś poszukiwane przez kolekcjonerów: filiżanki „Dorota”, serwisy „Goplana” i „Krokus” oraz figurki projektowane w Instytucie Wzornictwa Przemysłowego. Opowiadamy historię fabryki, opisujemy najbardziej znane wzory, wyjaśniamy, jak rozpoznać oryginalną figurkę i od czego zależy jej cena.
Historia fabryki w Ćmielowie
| Okres | Co się działo |
|---|---|
| 1790 | początki manufaktury w Ćmielowie |
| 1804 | hrabia Jacek Małachowski zakłada większą manufakturę |
| XIX wiek | Ćmielów staje się jednym z ważnych ośrodków porcelany w Europie Środkowej; zdobienia z pejzażami, scenami historycznymi i portretami |
| po 1945 | fabryka upaństwowiona jako Zakłady Porcelany Stołowej „Ćmielów” |
| lata 50. i 60. | złoty okres wzornictwa: serwisy w stylu New Look i figurki z IWP |
| po 1990 | prywatyzacja; w połowie lat 2010. podział na dwie firmy: Polskie Fabryki Porcelany „Ćmielów” i „Chodzież” oraz Fabryka Porcelany AS Ćmielów |
Najbardziej znane serwisy z Ćmielowa
| Wzór | Projektant | Cechy |
|---|---|---|
| „Dorota” | Lubomir Tomaszewski | serwis kawowy popularny w latach 60. i 70., cienka porcelana, ręczne malowanie |
| „Ina” | Lubomir Tomaszewski | serwis kawowy o organicznych formach |
| „Goplana” | Wincenty Potacki | smukłe, wysokie, cylindryczne formy; pokazany w 1960 r. na Targach w Poznaniu |
| „Krokus” | Wincenty Potacki | serwis kawowy z 1960 r., klasyka polskiego designu |
W latach 70. Ćmielów produkował też wiele serwisów kawowych i obiadowych w bardziej klasycznych formach, zdobionych kalkomanią i złoceniami. Część historycznych fasonów fabryka wznawia dziś w limitowanych seriach.
Figurki z Ćmielowa
Najsłynniejsze ćmielowskie figurki powstały w latach 50. i 60. w Zakładzie Ceramiki i Szkła Instytutu Wzornictwa Przemysłowego w Warszawie. Ich styl ukształtowała tzw. Wielka Czwórka: Mieczysław Naruszewicz, Lubomir Tomaszewski, Hanna Orthwein i Henryk Jędrasiak. W PRL-u nazywano je potocznie „pikasami”. Figurki produkowano nie tylko w Ćmielowie, ale też w Chodzieży, Wałbrzychu i Tułowicach.
| Przykłady figurek | Autorzy i okres |
|---|---|
| „Sudanka” | Henryk Jędrasiak, 1958 |
| „Lena” | Wincenty Potacki, lata 60. |
| „Siłacz”, „Dziki kot”, „Krówka” | projekty związane z IWP i Wandą Telakowską |
| zwierzęta: żyrafy, pingwiny, bażant, łasiczka | lata 50. i 60. |
Po ok. 30 latach przerwy Fabryka Porcelany AS Ćmielów wznowiła produkcję części figurek z oryginalnych form. To nowe wyroby, a nie egzemplarze z epoki: przy zakupie zawsze pytaj, czy figurka jest oryginałem z lat 50.–60., czy współczesną reedycją.
Ćmielów dziś: dwie firmy, reedycje i nowe projekty
| Firma | Czym się zajmuje |
|---|---|
| Polskie Fabryki Porcelany „Ćmielów” i „Chodzież” | porcelana stołowa marek Ćmielów i Chodzież, Ćmielów Design Studio pod opieką artystyczną Marka Cecuły, reedycje historycznych serwisów, np. filiżanek z serwisu „Goplana” |
| Fabryka Porcelany AS Ćmielów | figurki odtwarzane z oryginalnych form, filiżanki z różowej porcelany, Żywe Muzeum Porcelany, w którym można zobaczyć proces produkcji |
Dla kolekcjonera to ważne rozróżnienie: współczesne reedycje są pełnoprawnymi, ładnymi wyrobami, ale mają inną wartość kolekcjonerską niż egzemplarze z lat 50.–70.
Ile kosztują figurki i porcelana z Ćmielowa
Ceny zależą od wzoru, rzadkości, stanu i tego, czy przedmiot jest oryginałem z epoki. Popularne filiżanki z lat 70. można kupić za kilkadziesiąt złotych, a kompletne serwisy w dobrym stanie i rzadkie figurki z lat 50.–60. osiągają na aukcjach wyraźnie wyższe ceny; najrzadsze egzemplarze sprzedawane są przez domy aukcyjne. Na wartość mocno wpływają odpryski, pęknięcia, przetarcia złoceń i braki w komplecie.
| Co podnosi wartość | Co obniża wartość |
|---|---|
| oryginał z epoki z czytelną sygnaturą | odpryski, pęknięcia, sklejenia |
| rzadki wzór lub kolor | przetarte złocenia i kalkomanie |
| komplet (np. serwis dla 6 osób) | braki w komplecie |
| wycisk IWP i oznaczenia fabryki | brak sygnatury |
Jak rozpoznać ćmielowską porcelanę
- szukaj znaku fabryki na spodzie: sygnatury zmieniały się w kolejnych dekadach
- figurki z IWP mają często wycisk „IWP” w masie i ręcznie wpisane numery wzoru
- porównaj sygnaturę z katalogami znaków lub zbiorami muzealnymi
- przy reedycjach sprawdź współczesne oznaczenia producenta
Jak czytać znaki na spodzie porcelany, wyjaśniamy w poradniku sygnatury porcelany, a o całym okresie PRL-u piszemy w poradniku porcelana z PRL.
Jak dbać o starą porcelanę z Ćmielowa
- myj starą porcelanę ręcznie, w letniej wodzie z łagodnym płynem; zmywarka matowi złocenia i kalkomanie
- nie używaj druciaków ani mleczek ściernych na zdobieniach
- nie wkładaj porcelany ze złoceniami do mikrofali
- przechowuj filiżanki bez układania w wysokie stosy, a talerze przekładaj papierem lub filcem
Najczęstsze pytania
Kto zaprojektował filiżanki „Dorota” z Ćmielowa?
Lubomir Tomaszewski; serwis był bardzo popularny w latach 60. i 70.
Kto projektował figurki z Ćmielowa?
M.in. tzw. Wielka Czwórka IWP: Mieczysław Naruszewicz, Lubomir Tomaszewski, Hanna Orthwein i Henryk Jędrasiak.
Ile kosztuje figurka z Ćmielowa?
Zależy od wzoru, stanu i tego, czy to oryginał z epoki; rzadkie oryginały z lat 50.–60. osiągają na aukcjach wysokie ceny, reedycje są tańsze.
Jak odróżnić oryginalną figurkę z Ćmielowa od reedycji?
Sprawdź sygnaturę i oznaczenia na spodzie, wycisk IWP i zapytaj sprzedawcę o datę produkcji.
Od kiedy działa fabryka w Ćmielowie?
Jej początki sięgają 1790 roku, a w 1804 roku hrabia Jacek Małachowski założył większą manufakturę.
Czy porcelanę z Ćmielowa można myć w zmywarce?
Starej porcelany ze złoceniami lepiej nie; myj ją ręcznie w letniej wodzie.
Czy Ćmielów nadal produkuje porcelanę?
Tak, działają Polskie Fabryki Porcelany „Ćmielów” i „Chodzież” oraz Fabryka Porcelany AS Ćmielów z Żywym Muzeum Porcelany.
