Porcelana: historia i kolekcjonerstwo
Fajans z Włocławka: wzory z lat 60., New Look i jak rozpoznać
Włocławek przez ponad sto lat był stolicą polskiego fajansu. Ręcznie malowane talerze, dzbanki i patery z lat 50. i 60., w nowoczesnym stylu New Look i z motywami ludowymi, są dziś cenione przez kolekcjonerów i muzea. Opowiadamy historię włocławskiego fajansu, wyjaśniamy, czym fajans różni się od porcelany, jakie wzory warto znać i jak dbać o stare naczynia.
Fajans, nie porcelana
Wyroby z Włocławka to fajans, a nie porcelana, choć w potocznych wyszukiwaniach często nazywa się je „porcelaną z Włocławka”. Fajans ma porowaty, jasny czerep pokryty nieprzezroczystym szkliwem, które daje gładką, białą powierzchnię pod malowanie. Jest lżejszy i mniej wytrzymały niż porcelana, nie prześwieca i łatwiej się obtłukuje, ale świetnie przyjmuje ręczne malowanie. Więcej o różnicach piszemy w poradniku rodzaje ceramiki.
Historia włocławskiego fajansu
| Okres | Co się działo |
|---|---|
| druga połowa XIX wieku | początki zakładów fajansu we Włocławku; ceramika szybko staje się główną gałęzią przemysłu miasta |
| okres międzywojenny | fajans włocławski cieszy się dużym powodzeniem, fabryka produkuje najwięcej |
| lata 50. i 60. | działa ośrodek wzorcujący; powstają awangardowe wzory w stylu New Look i nowoczesne motywy ludowe |
| 1990 | zamknięcie Zjednoczonych Zakładów Ceramiki Stołowej |
| od 2002 | działa nowa Fabryka Fajansu Włocławek, nawiązująca do historycznych wzorów |
Wzory z lat 50. i 60.
- ręcznie malowane kwiaty i motywy roślinne w mocnych kolorach
- nowoczesne, abstrakcyjne dekoracje w stylu New Look
- motywy inspirowane folklorem, ale w nowoczesnej, uproszczonej formie
- formy asymetryczne: patery, dzbanki, wazony, garnitury do ciasta
Wzory projektowali m.in. projektanci ośrodka wzorcującego zakładów; jedną z autorek kilkudziesięciu wzorów była Danuta Duszniak. Największą kolekcję włocławskiego fajansu ma Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku, a przekrojowe zbiory fajansów w stylu New Look gromadzą też inne muzea, m.in. Muzeum Narodowe w Krakowie.
Jak powstaje ręcznie malowany fajans
- naczynie formuje się z masy fajansowej i wypala pierwszy raz
- pokrywa się je białym, nieprzezroczystym szkliwem
- malarki ręcznie nanoszą wzór pędzlem, korzystając z wzorników
- naczynie wypala się ponownie, a kolory stapiają się ze szkliwem
- każdy egzemplarz różni się drobnymi szczegółami malowania
Malarki z Włocławka pokazywały swoją pracę także za granicą, m.in. podczas wystawy włocławskiego fajansu w Parlamencie Europejskim, gdzie zwiedzający mogli sami spróbować malowania.
Fajans z Włocławka dziś
Współczesna Fabryka Fajansu Włocławek chętnie nawiązuje do wzorów z lat 60., czasu eksperymentów w duchu New Look. Ręcznie malowana ceramika z Polski ma jednak konkurencję w postaci tanich kopii, dlatego przy zakupie zarówno nowych, jak i starych wyrobów warto sprawdzać sygnaturę i źródło pochodzenia.
Jak rozpoznać fajans z Włocławka
- sygnatura na spodzie: znak zakładów z nazwą Włocławek, czasem z oznaczeniem malarki lub numerem wzoru
- ręczne malowanie: widoczne pociągnięcia pędzla, drobne różnice między egzemplarzami
- lekki, porowaty czerep: na odpryskach widać jasną, matową masę
- charakterystyczne wzory kwiatowe i ludowe
Na rynku pojawiają się też tanie podróbki ręcznie malowanej ceramiki, dlatego przy zakupie warto sprawdzić sygnaturę i źródło pochodzenia. O czytaniu znaków piszemy w poradniku sygnatury porcelany.
Jak dbać o stary fajans
- myj ręcznie, krótko, w letniej wodzie; fajans nie lubi długiego moczenia
- nie wkładaj do zmywarki: szkliwo może pękać, a malowanie blaknąć
- nie używaj do bardzo gorących potraw prosto z kuchni w starych, spękanych naczyniach
- naczynia z odpryskami lub siateczką spękań traktuj jako dekoracyjne
O spękaniach szkliwa i ich przyczynach piszemy w poradniku dlaczego ceramika pęka.
Najczęstsze pytania
Czy wyroby z Włocławka to porcelana?
Nie, to fajans: ceramika z porowatym czerepem pokrytym nieprzezroczystym szkliwem.
Jakie wzory produkowano we Włocławku w latach 60.?
Ręcznie malowane motywy kwiatowe i ludowe oraz nowoczesne, abstrakcyjne dekoracje w stylu New Look.
Kiedy zamknięto fabrykę fajansu we Włocławku?
Zjednoczone Zakłady Ceramiki Stołowej zamknięto w 1990 roku; od 2002 roku działa nowa Fabryka Fajansu Włocławek.
Gdzie zobaczyć kolekcję fajansu z Włocławka?
Największą ma Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku.
Jak rozpoznać fajans z Włocławka?
Po sygnaturze zakładów na spodzie, ręcznym malowaniu i lekkim, porowatym czerepie.
Czy stary fajans można myć w zmywarce?
Nie, lepiej myć go ręcznie i krótko.
Czy fajans z Włocławka jest nadal produkowany?
Tak, od 2002 roku działa Fabryka Fajansu Włocławek, nawiązująca do historycznych wzorów.
