Dlaczego ceramika pęka: szok termiczny, pajęczynka na szkliwie i odpryski
Kubek pękł po nalaniu wrzątku, talerz w piekarniku, a na szkliwie pojawiła się siateczka drobnych linii? Wyjaśniamy, czym różnią się pęknięcia czerepu, pajęczynka szkliwa i odpryski, co je powoduje, kiedy naczynie trzeba wycofać z użytku i jak używać ceramiki, żeby pękała jak najrzadziej.
Rodzaje uszkodzeń ceramiki
| Uszkodzenie | Jak wygląda | Najczęstsza przyczyna |
|---|---|---|
| pęknięcie czerepu | linia przez całą grubość ścianki, często przecieka | szok termiczny, uderzenie, ukryta wada |
| pęknięcie włoskowate | cienka linia, widoczna pod światło, słychać „głuchy” dźwięk | drobne uderzenie, naprężenia |
| pajęczynka szkliwa (craquelure) | siateczka cienkich linii tylko w szkliwie | różny skurcz szkliwa i czerepu przy stygnięciu |
| odprysk | ubytek szkliwa lub czerepu na brzegu | uderzenie o kran, inne naczynie, zmywarkę |
| łuszczenie szkliwa | płatki szkliwa odchodzą od czerepu | wada produkcyjna, zbyt grube szkliwo |
Szok termiczny: główny wróg ceramiki
Ceramika słabo przewodzi ciepło. Gdy jedna część naczynia nagrzewa się lub stygnie dużo szybciej niż druga, w materiale powstają naprężenia, które mogą rozsadzić czerep. Tak pęka kubek prosto z lodówki zalany wrzątkiem, zimne naczynie wstawione do gorącego piekarnika albo gorąca zapiekanka postawiona na mokrym, zimnym blacie.
- wkładaj naczynia do zapiekania do zimnego piekarnika i nagrzewaj je razem z nim
- nie stawiaj gorącego naczynia na mokrym blacie, kamieniu ani zimnym parapecie: użyj drewnianej podkładki
- nie zalewaj wrzątkiem kubka wyjętego z zamrażarki lub lodówki
- nie wlewaj zimnej wody do gorącego naczynia, żeby je szybciej umyć
- nie używaj ceramiki na płycie grzewczej ani nad ogniem, chyba że producent wyraźnie na to pozwala
Pajęczynka szkliwa: ozdoba czy wada
Siateczka drobnych linii w szkliwie powstaje, gdy szkliwo kurczy się przy stygnięciu bardziej niż czerep. Czasem jest zamierzona: w ceramice dekoracyjnej (raku, niektóre szkliwa artystyczne) pajęczynkę podkreśla się nawet tuszem. W naczyniach do jedzenia jest jednak niepożądana: w szczelinach mogą gromadzić się resztki jedzenia i bakterie, a porowaty czerep pod spodem nasiąka wodą.
- pajęczynka na wazonie, figurce, doniczce: nie przeszkadza
- pajęczynka na zewnętrznej ściance kubka, z dala od ust: zwykle bez znaczenia
- pajęczynka na wewnętrznej powierzchni kubka, miski czy talerza: lepiej przeznaczyć naczynie na dekorację
- pajęczynka, która z czasem ciemnieje od kawy i herbaty: znak, że płyny wnikają w czerep
Pajęczynka może też pojawić się po latach, gdy czerep powoli chłonie wilgoć i się rozszerza. Częściej dotyczy to fajansu i ceramiki wypalanej w niższej temperaturze niż kamionki i porcelany.
Jak sprawdzić kubek po zakupie lub po latach
- obejrzyj go pod światło, obracając powoli: szukaj cienkich linii
- postukaj delikatnie paznokciem lub łyżeczką: zdrowa ceramika dźwięczy, pęknięta brzmi głucho
- nalej wody i postaw kubek na suchym ręczniku na godzinę: mokra plama oznacza nieszczelność
- sprawdź łączenie ucha od spodu: tam najczęściej pojawiają się pęknięcia
- zwróć uwagę, czy brzeg nie ma odprysków
Ceramika na mrozie i w ogrodzie
Woda wnikająca w czerep zamarza i rozsadza go od środka. Dlatego porowate doniczki z terakoty pękają zimą, a nawet kamionka nie lubi zimowania z mokrą ziemią w środku. Na zimę opróżnij donice lub przenieś je w miejsce, gdzie nie zamarzną, a te, które zostają na zewnątrz, ustaw na podstawkach, żeby nie stały w wodzie. Więcej o donicach przeczytasz w kategorii duże donice ceramiczne.
Ceramika w mikrofali i zmywarce
Mikrofala może pęknąć naczynie z dwóch powodów: woda wchłonięta przez porowaty czerep gwałtownie się nagrzewa, albo naczynie ma ukryte pęknięcie, w którym woda zamienia się w parę. Naczynie, które w mikrofali robi się bardzo gorące, a jedzenie w nim zostaje chłodne, prawdopodobnie chłonie wodę: nie używaj go w mikrofali. Zmywarka to częste zmiany temperatury i uderzenia o kosz; ustawiaj naczynia tak, żeby się nie stykały. Więcej o tym piszemy w poradniku porcelana w zmywarce i mikrofali.
Kiedy naczynie trzeba wycofać z użytku
- pęknięcie przechodzi przez całą ściankę albo naczynie przecieka
- odprysk na brzegu, o który można się skaleczyć
- pajęczynka na powierzchni mającej kontakt z jedzeniem
- łuszczące się szkliwo
- ucho kubka z pęknięciem przy łączeniu: może odpaść z gorącą zawartością
Takie naczynie może dalej służyć jako osłonka na roślinę, pojemnik na pędzle lub drobiazgi. Jak skleić rozbite naczynie dekoracyjnie, opisujemy w poradniku klej do ceramiki, a gdzie wyrzucić stłuczkę, w poradniku gdzie wyrzucić ceramikę.
Jak wybrać ceramikę odporną na pękanie
- kamionka i porcelana wypalane w wysokiej temperaturze są szczelniejsze i odporniejsze niż fajans i terakota
- do piekarnika wybieraj naczynia przeznaczone do zapiekania, nie zwykłe talerze
- równa grubość ścianek: naczynia bardzo nierówne są bardziej podatne na naprężenia
- sprawdź symbole na spodzie: zmywarka, mikrofala, piekarnik
- przed pierwszym użyciem obejrzyj naczynie pod światło i postukaj: czysty dźwięk oznacza zdrowy czerep
Nasze kubki, talerze i naczynia do zapiekania robimy z kamionki wypalanej w ok. 1250°C. O różnicach między rodzajami ceramiki przeczytasz w poradniku rodzaje ceramiki.
Najczęstsze pytania
Dlaczego kubek pękł od wrzątku?
Najczęściej przez szok termiczny, np. gdy był zimny, albo przez wcześniejsze, niewidoczne pęknięcie włoskowate.
Co to jest pajęczynka na szkliwie?
Siateczka drobnych pęknięć w szkliwie, powstająca, gdy szkliwo kurczy się bardziej niż czerep.
Czy można jeść z naczynia z pajęczynką?
Lepiej nie, jeśli pajęczynka jest na powierzchni, która ma kontakt z jedzeniem; w szczelinach gromadzą się resztki.
Dlaczego naczynie pękło w piekarniku?
Zwykle z powodu szoku termicznego: zimne naczynie w gorącym piekarniku albo gorące postawione na zimnym blacie.
Dlaczego kubek robi się gorący w mikrofali?
Prawdopodobnie chłonie wodę przez porowaty czerep albo szkliwo; nie używaj go w mikrofali.
Jak rozpoznać pęknięcie włoskowate?
Pod światłem widać cienką linię, a po stuknięciu naczynie brzmi głucho zamiast dźwięcznie.
Kiedy wyrzucić pęknięte naczynie?
Gdy przecieka, ma ostry odprysk, łuszczące się szkliwo lub pajęczynkę na powierzchni z jedzeniem.
Jak sprawdzić, czy kubek jest pęknięty?
Obejrzyj go pod światło, postukaj (głuchy dźwięk oznacza pęknięcie) i sprawdź, czy przecieka na suchym ręczniku.
Dlaczego doniczki pękają zimą?
Woda wnika w porowaty czerep, zamarza i rozsadza go.
