Ceramika bolesławiecka: historia, wzory i jak rozpoznać oryginał
Ceramika z Bolesławca to ręcznie zdobiona kamionka, rozpoznawalna na całym świecie dzięki kobaltowym „pawim oczkom” i wzorom nakładanym stempelkami. Opowiadamy jej historię, wyjaśniamy, jakie są najważniejsze wzory i rodzaje dekoracji (klasyka, unikat, nowe wzory), jak rozpoznać oryginał po sygnaturze i gatunku oraz jak dbać o naczynia z Bolesławca.
Krótka historia ceramiki bolesławieckiej
| Okres | Co się działo |
|---|---|
| od średniowiecza | w okolicach Bolesławca odkryto pokłady dobrej gliny, z których korzysta się do dziś |
| XVII–XVIII wiek | pękate dzbany i butle kryte brązowym szkliwem, zdobione reliefem; w 1753 r. powstaje Wielki Garniec |
| 1897 | założenie szkoły ceramicznej w Bolesławcu |
| 1946–1950 | po wojnie wznowienie produkcji; powstają zakłady państwowe i spółdzielnia „Ceramika Artystyczna” |
| lata 50. | projektantka Izabela Zdrzałka kształtuje powojenny kanon wzorów |
| od 1964 | powrót techniki stempelkowej w nowej odsłonie |
| dziś | kilkadziesiąt wytwórni, eksport na cały świat, coroczne Święto Ceramiki |
Szerzej o historii regionu i losach fabryk piszemy w poradniku ceramika Dolnego Śląska.
Technika: stempelki z gąbki
Wzory ceramiki bolesławieckiej nakłada się ręcznie na wypalone wcześniej naczynia, najczęściej stempelkami wyciętymi z gąbki maczanymi w farbie oraz pędzlem. Dekoratorka układa z kilku stempelków cały wzór: kropki, kwiatki, listki, oczka. Potem naczynie pokrywa się szkliwem i wypala w temperaturze powyżej 1200°C. Dzięki temu zdobienie jest pod szkliwem, nie ściera się i jest odporne na zmywanie.
Najbardziej znane wzory i dekoracje
| Wzór | Jak wygląda |
|---|---|
| pawie oczko | kobaltowe „oczka” z zielonym lub niebieskim środkiem, ułożone w pasy lub rozety; najbardziej rozpoznawalny wzór |
| kropki (groszek) | drobne białe kropki na granatowym tle albo granatowe na białym |
| komarki | drobne, gęsto rozsiane motywy (nazwa od komarów), tworzące delikatny deseń |
| kwiaty i listki | stemplowane kwiatki, gałązki, motywy roślinne w wielu kolorach |
| wzory świąteczne i sezonowe | motywy bożonarodzeniowe, wielkanocne, kolekcje okolicznościowe |
Klasyka, unikat i nowe wzory
| Rodzaj | Co oznacza | Cena |
|---|---|---|
| wzory tradycyjne (klasyczne) | powtarzalne wzory z katalogu, np. pawie oczko i kropki | najniższa |
| unikat (UNIKAT) | wzory bardziej złożone i pracochłonne, często z podpisem dekoratorki na spodzie | wyższa |
| serie limitowane i projekty artystów | krótkie serie, projekty specjalne | najwyższa |
Każda wytwórnia co roku wprowadza nowe wzory: część nawiązuje do klasyki (te same stempelki w innych kolorach), część to nowoczesne kolekcje w pastelach, czerni czy złocie. Nowe wzory pokazuje się zwykle podczas Święta Ceramiki w sierpniu, a przegląd wzornictwa wielu wytwórni można zobaczyć w Muzeum Ceramiki w Bolesławcu.
Stare wzory z Bolesławca: przedwojenne i z PRL-u
| Okres | Charakterystyczne cechy |
|---|---|
| do ok. 1880 | brązowe naczynia, dekoracje intarsjowane i marmoryzowane |
| od ok. 1882 | pojawiają się dekoracje stempelkowe nanoszone gąbką oraz intensywne kobalty i zielenie, które stopniowo wypierają dawne techniki |
| okres międzywojenny | nowoczesne formy i dekoracje; przedwojenne wyroby są dziś najcenniejsze |
| PRL | wyroby spółdzielni i zakładów w Bolesławcu, projekty artystów, m.in. figurki Bronisława Romanowskiego (diabły, sceny obyczajowe, zwierzęta) |
Starą ceramikę z Bolesławca rozpoznasz po sygnaturze na spodzie: oznaczeniu zakładu, czasem inicjałach autora i numerze formy. Kolekcjonerzy najwyżej cenią wyroby przedwojenne, a najpopularniejsze są dziś projekty artystów z czasów PRL-u. O porcelanie i ceramice z tamtego okresu piszemy w poradniku porcelana z PRL.
Jak rozpoznać oryginalną ceramikę z Bolesławca
- sygnatura na spodzie: znak i nazwa wytwórni, napis „Bolesławiec” oraz „Poland” lub „Polska”, często „Handmade in Poland”
- przy unikatach dodatkowo oznaczenie UNIKAT i podpis lub inicjały dekoratorki
- oznaczenie gatunku: naczynia I gatunku bez wad, II gatunku z drobnymi niedoskonałościami zdobienia lub szkliwa
- ciężka, grubościenna kamionka i drobne różnice między egzemplarzami wynikające z ręcznej pracy
- cena: bardzo tania „ceramika bolesławiecka” bez sygnatury powinna wzbudzić podejrzliwość
Na rynku pojawiają się podróbki produkowane poza Polską, dlatego warto kupować u sprawdzonych sprzedawców i na spodzie naczynia zawsze szukać sygnatury.
Ceramika z Bolesławca z PRL: kolekcjonerstwo
Naczynia z Bolesławca z lat 50.–80. są dziś poszukiwane przez kolekcjonerów. Szczególnie cenione są prace projektantek „Ceramiki Artystycznej”, m.in. Izabeli Zdrzałki i Wandy Mantus, a ceny na aukcjach wahają się od kilkudziesięciu złotych za naczynia z produkcji seryjnej do kilku tysięcy za wyjątkowe egzemplarze. Przy opisywaniu i wycenie liczą się wzór, sygnatura i stan zachowania: odpryski i pęknięcia mocno obniżają wartość.
Jak łączyć ceramikę z Bolesławca z innymi naczyniami
- wzory bolesławieckie są wyraziste, więc najlepiej łączyć je z gładkimi naczyniami w bieli lub granacie
- jeden wzorzysty element na stole (np. dzbanek albo półmisek) wystarczy jako akcent
- kobaltowe wzory dobrze wyglądają z lnem, drewnem i białą porcelaną
- unikaj mieszania kilku różnych wzorów naraz w jednym nakryciu
Zasady łączenia naczyń opisujemy w poradniku jak dobrać zastawę.
Jak dbać o ceramikę z Bolesławca
- kamionka z Bolesławca zwykle nadaje się do zmywarki, mikrofali i piekarnika (sprawdź oznaczenia producenta)
- unikaj gwałtownych zmian temperatury: nie wstawiaj zimnego naczynia do gorącego piekarnika
- szare ślady po sztućcach usuniesz pastą z sody
- nie używaj ostrych druciaków na zdobieniach
O tym, dlaczego ceramika pęka przy szoku termicznym, piszemy w poradniku dlaczego ceramika pęka.
Najczęstsze pytania
Jakie są wzory ceramiki bolesławieckiej?
Najbardziej znane to pawie oczko, kropki (groszek), komarki oraz motywy kwiatowe i sezonowe.
Co oznacza UNIKAT na ceramice z Bolesławca?
Wzór bardziej złożony i pracochłonny niż klasyczny, często z podpisem dekoratorki na spodzie.
Jak rozpoznać oryginalną ceramikę z Bolesławca?
Po sygnaturze na spodzie: znaku wytwórni, napisie „Bolesławiec” i „Poland” lub „Polska”.
Czym różni się I i II gatunek?
Naczynia II gatunku mają drobne niedoskonałości zdobienia lub szkliwa, ale nadają się do używania i są tańsze.
Jak powstają wzory na ceramice bolesławieckiej?
Ręcznie, stempelkami z gąbki i pędzlem, pod szkliwem wypalanym powyżej 1200°C.
Czy ceramika z Bolesławca nadaje się do zmywarki?
Zwykle tak, a także do mikrofali i piekarnika; sprawdź oznaczenia producenta.
Gdzie zobaczyć nowe wzory ceramiki z Bolesławca?
Podczas Święta Ceramiki w sierpniu i w Muzeum Ceramiki w Bolesławcu.
Czy stara ceramika z Bolesławca jest cenna?
Niektóre naczynia z lat 50.–80., zwłaszcza projekty znanych projektantek, osiągają na aukcjach wysokie ceny; liczą się wzór, sygnatura i stan.
Z czym łączyć ceramikę z Bolesławca?
Z gładkimi naczyniami w bieli lub granacie, lnem i drewnem; jeden wzorzysty element wystarczy jako akcent.
Jak rozpoznać starą ceramikę z Bolesławca?
Po sygnaturze na spodzie z oznaczeniem zakładu, czasem inicjałami autora i numerem formy, oraz po stylu dekoracji z danego okresu.
