Rodzaje szkliw ceramicznych: celadon, tenmoku, kamionka nakrapiana i inne
Szkliwo decyduje o kolorze, połysku i szczelności naczynia. Wyjaśniamy, czym jest szkliwo i z czego się składa, opisujemy najważniejsze rodzaje szkliw (celadon, tenmoku, szkliwa nakrapiane, popiołowe, reaktywne, matowe) i podpowiadamy, jak rozpoznać szkliwo bezpieczne do kontaktu z żywnością.
Czym jest szkliwo
Szkliwo to cienka warstwa szkła stopionego na powierzchni ceramiki. Przed wypałem jest zawiesiną drobno zmielonych surowców w wodzie: krzemionki (tworzy szkło), topników (obniżają temperaturę topnienia), tlenku glinu (stabilizuje szkliwo, żeby nie spływało) i barwników, najczęściej tlenków metali. W piecu surowce topią się i stapiają z powierzchnią czerepu, a po ostygnięciu tworzą gładką, twardą i szczelną warstwę.
| Składnik | Rola |
|---|---|
| krzemionka | tworzy szkło |
| topniki (np. skalenie, wapń, sód, potas) | obniżają temperaturę topnienia |
| tlenek glinu (kaolin) | zagęszcza szkliwo, zapobiega spływaniu |
| tlenki metali | nadają kolor: żelazo, kobalt, miedź, chrom, mangan |
| zmętniacze | sprawiają, że szkliwo jest kryjące, nie przezroczyste |
Celadon: zielonkawe szkliwo z Chin
Celadon to półprzezroczyste szkliwo w odcieniach bladej zieleni, błękitu i szarości, które wywodzi się z Chin. Kolor zawdzięcza niewielkiej ilości tlenku żelaza wypalonej w atmosferze redukcyjnej (z ograniczonym dostępem tlenu), zwykle w wysokiej temperaturze, ok. 1250–1300°C. Celadon najpiękniej wygląda na porcelanie i jasnej kamionce: tam, gdzie szkliwo jest grubsze, na przykład w zagłębieniach reliefu, kolor jest głębszy. Szukając „zielonkawego szkliwa porcelanowego”, najczęściej chodzi właśnie o celadon.
Tenmoku: brązowo-czarne szkliwo żelaziste
Tenmoku to szkliwo bogate w tlenek żelaza, które po wypale ma kolor od ciemnego, miodowego brązu po głęboką czerń. Na krawędziach, gdzie warstwa jest cieńsza, przechodzi w rdzawy brąz. Nazwa jest japońska, ale szkliwo pochodzi z Chin, gdzie stosowano je na czarkach do herbaty. Celadon i tenmoku często łączy się na jednym naczyniu: jasne wnętrze i ciemna zewnętrzna ścianka tworzą wyraźny kontrast.
Kamionka nakrapiana i inne efekty
| Szkliwo | Jak wygląda | Skąd efekt |
|---|---|---|
| nakrapiane | drobne brązowe kropki na jasnym tle | drobinki żelaza lub manganu w glinie lub szkliwie wypływają w czasie wypału |
| reaktywne | smugi, plamy, przejścia kolorów | składniki reagują ze sobą i z czerepem, efekt jest za każdym razem inny |
| popiołowe | zielonkawe, brązowe zacieki, nieregularne | popiół drzewny jako topnik |
| matowe | aksamitna, niebłyszcząca powierzchnia | więcej tlenku glinu lub krystalizacja przy studzeniu |
| krakle (spękane) | siateczka drobnych pęknięć w szkliwie | różnica rozszerzalności szkliwa i czerepu, efekt zamierzony |
| transparentne | bezbarwne, pokazuje kolor gliny i zdobień | brak zmętniaczy i barwników |
Nasze kamionkowe kubki i talerze w szkliwach nakrapianych i reaktywnych mają za każdym razem trochę inny rysunek. Próbki szkliw, w których powstają nasze naczynia, możesz zamówić w boxie próbek szkliw.
Utlenianie i redukcja: jak atmosfera pieca zmienia kolor
Ten sam tlenek metalu może dać zupełnie inny kolor zależnie od tego, ile tlenu jest w piecu. W atmosferze utleniającej (typowej dla pieców elektrycznych) tlenek żelaza daje zwykle brązy i miodowe żółcie, a w redukcyjnej (piece gazowe i opalane drewnem, z ograniczonym dopływem tlenu) zielenie i błękity celadonu. Miedź w utlenianiu barwi szkliwo na zielono, a w redukcji może dać głęboką czerwień. Dlatego szkliwa „w stylu celadonu” do pieców elektrycznych są komponowane inaczej niż klasyczne celadony.
Jak dbać o naczynia w różnych szkliwach
| Szkliwo | Pielęgnacja |
|---|---|
| błyszczące | zmywarka, każdy płyn do naczyń |
| matowe | zmywarka lub ręcznie; ślady sztućców usuniesz pastą z sody |
| reaktywne, nakrapiane | zmywarka; ręczne mycie przedłuża życie szkliwa |
| krakle | najlepiej ręcznie; spękania mogą przyjmować kolor kawy i herbaty |
O usuwaniu szarych śladów po sztućcach piszemy w poradniku ślady sztućców na talerzach.
Szkliwo bezpieczne dla żywności
- do naczyń na jedzenie i napoje stosuje się szkliwa przeznaczone do kontaktu z żywnością, prawidłowo wypalone
- szkliwo matowe lub krakle na wewnętrznej stronie kubka trudniej domyć; dlatego wnętrza często szkliwi się szkliwem błyszczącym
- naczynia dekoracyjne i doniczki mogą mieć szkliwa, które nie są przeznaczone do żywności
- jeśli naczynie ma być używane do jedzenia, zapytaj producenta o szkliwo
O bezpieczeństwie szkliw piszemy więcej w poradniku ołów w ceramice.
Szkliwo na filiżance: dlaczego warto zwrócić uwagę
Wnętrze filiżanki i kubka styka się z gorącymi napojami, kwasami (kawa, herbata z cytryną) i zmywarką. Najlepiej sprawdza się gładkie, błyszczące szkliwo, które łatwo umyć i na którym nie osadza się kamień ani osad z kawy. Brzeg naczynia powinien być równo pokryty szkliwem, bez ostrych krawędzi i odprysków. Na zewnątrz można pozwolić sobie na szkliwa matowe i reaktywne.
Najczęstsze pytania
Co to jest szkliwo?
Cienka warstwa szkła stopionego na powierzchni ceramiki, która nadaje jej kolor, połysk i szczelność.
Co to jest celadon?
Półprzezroczyste, bladozielone lub niebieskawe szkliwo z Chin, barwione niewielką ilością żelaza i wypalane w atmosferze redukcyjnej.
Co to jest tenmoku?
Szkliwo bogate w żelazo, po wypale brązowe do czarnego, na krawędziach rdzawe.
Skąd się biorą kropki na kamionce nakrapianej?
Z drobinek żelaza lub manganu w glinie lub szkliwie, które wypływają podczas wypału.
Co to jest szkliwo reaktywne?
Szkliwo, którego składniki reagują ze sobą w piecu i dają smugi, plamy i przejścia kolorów, za każdym razem inne.
Jakie szkliwo jest bezpieczne do kubków?
Szkliwo przeznaczone do kontaktu z żywnością, prawidłowo wypalone; we wnętrzu najlepiej gładkie, błyszczące.
Co to jest wypał redukcyjny?
Wypał z ograniczonym dopływem tlenu, w którym tlenki metali dają inne kolory, np. żelazo zielenie i błękity celadonu.
Jak dbać o szkliwo matowe?
Można myć w zmywarce lub ręcznie; szare ślady po sztućcach usuniesz pastą z sody.
