Porcelana: historia i kolekcjonerstwo
Porcelana: co to jest, jak powstaje, rodzaje i jak ją rozpoznać
Porcelana to najszlachetniejszy rodzaj ceramiki: biała, cienka, twarda i przeświecająca. Wyjaśniamy, z czego się ją robi, jak powstaje w fabryce, czym różnią się porcelana twarda, miękka i kostna, jak w kilka sekund odróżnić porcelanę od innych naczyń, skąd się wzięła i dlaczego nie przewodzi prądu. Na koniec: skąd powiedzenie „jak słoń w składzie porcelany”.
Co to jest porcelana
Porcelana to ceramika wypalana w bardzo wysokiej temperaturze z masy, której podstawą jest kaolin, czyli biała glinka. Klasyczna porcelana twarda powstaje z mieszanki ok. 50% kaolinu i innych glinek, 25% skalenia i 25% kwarcu, wypalanej w temperaturze ok. 1350–1450°C. W takiej temperaturze masa częściowo się zeszkliwia: czerep staje się zwarty, twardy, praktycznie nienasiąkliwy i w cienkich miejscach przepuszcza światło.
| Cecha | Porcelana |
|---|---|
| kolor czerepu | biały |
| nasiąkliwość | praktycznie zerowa |
| przeświecalność | tak, w cienkich ściankach |
| dźwięk przy stuknięciu | czysty, długi, dzwoniący |
| twardość | bardzo duża; nie daje się zarysować stalowym nożem |
Rodzaje porcelany: twarda, miękka, kostna
| Rodzaj | Skład i wypał | Cechy |
|---|---|---|
| twarda | kaolin, skaleń, kwarc; ok. 1350–1450°C | najbardziej odporna; klasyczna porcelana europejska i chińska |
| miękka (fryta) | masy z dodatkiem szkła lub fryt; niższa temperatura | historyczne próby naśladowania porcelany chińskiej, m.in. we Francji i Anglii |
| kostna (bone china) | tradycyjnie ok. 50% popiołu kostnego, 25% kamienia kornwalijskiego i 25% kaolinu; niższa temperatura niż twarda | kremowobiała, bardzo przeświecająca, cienka i lekka; wynaleziona w Anglii w XVIII wieku |
Porcelana kostna zawiera popiół z kości bydlęcych, dlatego nie jest produktem wegańskim. Dziś produkuje się ją na całym świecie, nie tylko w Anglii.
Jak powstaje porcelana
- przygotowanie masy: mielenie i mieszanie kaolinu, skalenia i kwarcu z wodą
- formowanie: toczenie, odlewanie masy lejnej w gipsowych formach lub prasowanie
- suszenie i obróbka: wygładzanie krawędzi, doklejanie uszek
- pierwszy wypał (biskwit) w niższej temperaturze
- szkliwienie: zanurzanie w szkliwie lub natrysk
- wypał ostry w ok. 1350–1450°C, podczas którego masa i szkliwo się zeszkliwiają
- zdobienie: malowanie, kalkomania, złocenia, z kolejnym, niższym wypałem
O zdobieniu kalkomanią i zdjęciami piszemy w poradniku zdjęcie na porcelanie, a o piecach w poradniku piec do ceramiki.
Krótka historia porcelany
Porcelana powstała w Chinach w wyniku wielowiekowego rozwoju: pierwsze naczynia określane jako protoporcelana pochodzą z czasów dynastii Shang, a prawdziwa porcelana, w zależności od przyjętej definicji, pojawiła się ok. 2000–1200 lat temu. Przez stulecia Europa sprowadzała ją z Chin i Japonii i próbowała odkryć jej sekret. Udało się to dopiero w Saksonii: w 1710 roku w Miśni powstała pierwsza europejska manufaktura porcelany twardej. W XIX wieku porcelana stała się przedmiotem masowej produkcji, a na Śląsku działało niemal 50 fabryk.
Więcej o pierwszej europejskiej manufakturze piszemy w poradniku Miśnia: muzeum porcelany.
Jak rozpoznać porcelanę
| Test | Porcelana | Fajans, kamionka, porcelit |
|---|---|---|
| pod światło | cienkie miejsca prześwitują | nie prześwitują |
| stuknięcie paznokciem | wysoki, dzwoniący dźwięk | głuchy, krótszy dźwięk |
| nieszkliwiona stopka | biała, gładka, zwarta | kolorowa, szorstka lub porowata |
| odprysk | białe, szkliste przełamanie | jasny lub kolorowy, matowy czerep |
| ciężar | cienkie ścianki, raczej lekka | grubsze ścianki, często cięższe |
Pomaga też sygnatura na spodzie z napisem Porzellan, Porcelain lub nazwą fabryki porcelany. Jak czytać znaki, wyjaśniamy w poradniku sygnatury porcelany, a różnice między rodzajami ceramiki w poradniku rodzaje ceramiki.
Czy porcelana przewodzi prąd
Nie: porcelana jest bardzo dobrym izolatorem elektrycznym. Dlatego od XIX wieku produkuje się z niej izolatory linii energetycznych, elementy bezpieczników i oprawek. W Polsce izolatory porcelanowe produkowano m.in. w Jedlinie-Zdroju, a francuski Legrand zaczynał w XIX wieku w Limoges właśnie od porcelanowych części elektrotechnicznych. Uwaga: mokra lub brudna powierzchnia porcelany może przewodzić prąd przez warstwę wody i zanieczyszczeń.
„Jak słoń w składzie porcelany”
To powiedzenie oznacza kogoś niezgrabnego, kto działa bez wyczucia i taktu: w sytuacji wymagającej delikatności wszystko psuje, jak słoń, który wszedłby do sklepu z kruchą porcelaną. Podobne zwroty znają inne języki, np. angielski „bull in a china shop” (byk w sklepie z porcelaną) i niemiecki „wie ein Elefant im Porzellanladen”.
Najczęstsze pytania
Co to jest porcelana?
Ceramika z kaolinu, skalenia i kwarcu wypalana w ok. 1350–1450°C: biała, twarda, nienasiąkliwa i przeświecająca.
Czym różni się porcelana kostna od zwykłej?
Zawiera popiół kostny, wypala się ją w niższej temperaturze; jest kremowobiała, cieńsza i bardziej przeświecająca.
Jak rozpoznać porcelanę?
Pod światło prześwituje, przy stuknięciu dzwoni, a nieszkliwiona stopka jest biała i gładka.
Czy porcelana przewodzi prąd?
Nie, jest bardzo dobrym izolatorem; dlatego produkuje się z niej izolatory energetyczne.
Gdzie wynaleziono porcelanę?
W Chinach; w Europie pierwszą manufakturę porcelany twardej założono w Miśni w 1710 roku.
Co znaczy „jak słoń w składzie porcelany”?
Że ktoś zachowuje się niezgrabnie i bez wyczucia w sytuacji wymagającej delikatności.
Czy porcelana kostna jest wegańska?
Nie, zawiera popiół z kości bydlęcych.
