Ceramika starożytnej Grecji: style, techniki i rodzaje naczyń
Greckie wazy to jedno z najważniejszych źródeł wiedzy o życiu w starożytności: przedstawiają bogów, bohaterów, ucztę, sport i codzienność. Wyjaśniamy, jak zmieniały się style malarstwa wazowego (od geometrycznego po czerwonofigurowy), czym różni się technika czarno- i czerwonofigurowa oraz do czego służyły amfora, krater, kyliks, hydria czy lekythos.
Style malarstwa wazowego
| Styl | Okres (p.n.e.) | Cechy |
|---|---|---|
| protogeometryczny i geometryczny | ok. 1050–700 | pasy, meandry, koła; schematyczne postacie ludzi i zwierząt |
| orientalizujący | ok. 725–600 | motywy roślinne i zwierzęce inspirowane Wschodem; ważnym ośrodkiem był Korynt |
| czarnofigurowy | ok. 620–480 | czarne postacie na tle koloru gliny, szczegóły ryte |
| czerwonofigurowy | od ok. 530 | postacie w kolorze gliny na czarnym tle, szczegóły malowane pędzlem |
| białogruntowy | od ok. 500 | malowanie na białym tle, często na lekytach nagrobnych |
Daty są przybliżone, a style przenikały się: przez kilkadziesiąt lat w Atenach równolegle powstawały wazy czarno- i czerwonofigurowe.
Technika czarnofigurowa i czerwonofigurowa
W technice czarnofigurowej garncarz malował postacie specjalną zawiesiną drobnej gliny, która w trakcie wypału z redukcją zmieniała kolor na czarny, a szczegóły (mięśnie, fałdy szat) ryto ostrym narzędziem. W technice czerwonofigurowej było odwrotnie: czarne było tło, a postacie zostawały w kolorze naczynia, co pozwalało malować szczegóły pędzlem i lepiej oddawać ruch, perspektywę i anatomię. Ten czarny połysk to nie szkliwo, tylko spiekana, bardzo drobna glina: efekt wymagał precyzyjnego sterowania atmosferą w piecu.
Jak powstawała grecka waza
- garncarz toczył naczynie na kole z drobnej, oczyszczonej gliny (w Atenach charakterystycznej, czerwonawej)
- większe naczynia toczono w częściach i łączono, dodając ucha i stopkę
- malarz pokrywał wybrane miejsca zawiesiną bardzo drobnej gliny
- wypał miał trzy fazy: utleniającą (całe naczynie czerwone), redukcyjną (całe czerniało) i znów utleniającą, w której porowate części wracały do czerwieni, a spieczona zawiesina zostawała czarna
- garncarz i malarz często byli różnymi osobami i podpisywali się osobno
Ten trzyfazowy wypał wymagał wielkiej wprawy w kontrolowaniu ognia i dopływu powietrza, bez termometrów i nowoczesnych pieców.
Rodzaje greckich naczyń i ich zastosowanie
| Naczynie | Do czego służyło |
|---|---|
| amfora | przechowywanie i transport wina, oliwy, zboża; dwa ucha |
| krater | szerokie naczynie do mieszania wina z wodą podczas uczty |
| kyliks | płaska czara do picia wina na nóżce, z dwoma uszkami |
| hydria | dzban na wodę z trzema uchwytami |
| oinochoe | dzbanek do nalewania wina |
| lekythos | smukłe naczynie na oliwę; białogruntowe lekyty składano w grobach |
| pyksis | puzderko na kosmetyki i drobiazgi |
| aryballos | mały flakonik na oliwkę do ciała, np. dla sportowców |
Kształt naczynia wynikał z funkcji. Krater stawiano na środku sali podczas sympozjonu, czyli uczty, a wino rozlewano z niego do kyliksów. Grecy pili wino rozcieńczone wodą: picie nierozcieńczonego uchodziło za barbarzyństwo.
Co przedstawiają greckie wazy
- mity i bohaterów: Herakles, wojna trojańska, Odyseusz
- bogów i obrzędy religijne
- sport i zawody, m.in. na amforach panatenajskich, które były nagrodą dla zwycięzców igrzysk w Atenach
- ucztę i muzykę
- codzienne życie: szkołę, pracę kobiet przy studni, przygotowania do ślubu
Na wielu wazach zachowały się podpisy garncarzy i malarzy, dzięki czemu znamy imiona mistrzów takich jak Eksekias, Eufronios czy Duris.
Dziedzictwo greckiej ceramiki
Greckie kształty inspirują projektantów do dziś: wazon w kształcie amfory, dzbany o smukłej szyjce czy płaskie czary na nóżce to formy, które przetrwały ponad 2,5 tysiąca lat. Greckie wazy można oglądać w Polsce m.in. w Muzeum Narodowym w Warszawie i w Muzeum Narodowym w Krakowie, a największe kolekcje mają muzea w Atenach, Londynie, Paryżu, Berlinie i Monachium.
Najczęstsze pytania
Czym różni się styl czarnofigurowy od czerwonofigurowego?
W czarnofigurowym postacie są czarne na tle koloru gliny, a szczegóły ryte; w czerwonofigurowym tło jest czarne, a postacie w kolorze gliny, ze szczegółami malowanymi pędzlem.
Do czego służył krater?
Do mieszania wina z wodą podczas uczty.
Co to jest kyliks?
Płaska czara do picia wina na nóżce, z dwoma uszkami.
Do czego służyła amfora?
Do przechowywania i transportu wina, oliwy i zboża.
Co to jest lekythos?
Smukłe naczynie na oliwę; białogruntowe lekyty składano w grobach.
Jakie są style greckiej ceramiki?
Geometryczny, orientalizujący, czarnofigurowy, czerwonofigurowy i białogruntowy.
Gdzie w Polsce zobaczyć greckie wazy?
M.in. w Muzeum Narodowym w Warszawie i w Muzeum Narodowym w Krakowie.
Jak Grecy uzyskiwali czarny kolor na wazach?
Dzięki trzyfazowemu wypałowi: spieczona zawiesina drobnej gliny pozostawała czarna po fazie redukcyjnej, a reszta naczynia wracała do czerwieni.
