Ceramika raku: na czym polega technika i czy raku nadaje się do jedzenia
Raku to technika wypału, w której rozgrzane naczynie wyjmuje się z pieca i umieszcza w trocinach lub papierze. Ogień, dym i nagłe ochłodzenie tworzą spękania, metaliczne połyski i czarne linie, których nie da się powtórzyć. Wyjaśniamy, jak powstaje ceramika raku, skąd pochodzi, jakie są odmiany i jak ją pielęgnować.
Skąd pochodzi raku
Raku narodziło się w Kioto w drugiej połowie XVI wieku. Czarki do herbaty dla mistrza Sen no Rikyū robił garncarz Chōjirō, a jego potomkowie otrzymali nazwisko Raku, które ród przekazuje do dziś. Tradycyjne japońskie raku to ręcznie formowane (bez koła) czarki, wypalane w niskiej temperaturze. W XX wieku ceramicy zachodni, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, rozwinęli własną odmianę: z redukcją w pojemniku z materiałem palnym. To właśnie ją najczęściej nazywamy dziś raku.
Jak powstaje ceramika raku krok po kroku
- naczynie z gliny odpornej na szok termiczny (z dużą ilością szamotu) wypala się najpierw biskwitowo
- na biskwit nakłada się specjalne szkliwa raku, często z dodatkiem miedzi
- naczynie wkłada się do małego pieca i nagrzewa do ok. 900–1000°C, aż szkliwo się stopi
- rozżarzone naczynie wyjmuje się szczypcami i wkłada do metalowego pojemnika z trocinami, papierem lub liśćmi
- materiał zapala się, pojemnik przykrywa się i ogień „zjada” tlen: zachodzi redukcja
- dym wnika w pęknięcia szkliwa i w nieszkliwione fragmenty, barwiąc je na czarno
- po ostygnięciu naczynie myje się z sadzy
Gwałtowne ochłodzenie powoduje spękania szkliwa (krakle), a redukcja zmienia kolory tlenków metali: miedź daje czerwienie i metaliczne połyski.
Odmiany raku
| Odmiana | Efekt |
|---|---|
| raku z krakle | biała lub jasna glazura z czarną siatką spękań |
| raku miedziowe (copper matte) | metaliczne, tęczowe połyski od miedzi |
| naked raku | szkliwo odpada po wypale, zostawiając dymne wzory na gładkiej, nieszkliwionej powierzchni |
| horsehair raku | cienkie, czarne linie od włosia końskiego przyłożonego do gorącego naczynia |
| obvara | brązowe wzory po zanurzeniu gorącego naczynia w zakwasie z mąki i drożdży |
Raku na warsztatach ceramicznych
Wypał raku jest efektowny i szybki: od włożenia naczynia do pieca do wyjęcia mija często kilkadziesiąt minut, a efekt widać od razu po umyciu z sadzy. Dlatego wiele pracowni organizuje plenerowe warsztaty raku, na których uczestnicy szkliwią wcześniej wypalone biskwity i obserwują wypał. Ze względu na ogień, dym i bardzo wysoką temperaturę wypał prowadzi zawsze doświadczony ceramik, a uczestnicy używają rękawic, okularów i odzieży z naturalnych materiałów.
Raku a krakle w zwykłej ceramice
| Cecha | Raku | Szkliwo krakle na kamionce |
|---|---|---|
| temperatura wypału | ok. 900–1000°C | zwykle 1200°C i więcej |
| czerep | porowaty | spieczony, mało nasiąkliwy |
| czarne spękania | od dymu w redukcji | czasem barwione tuszem lub herbatą |
| do jedzenia | zwykle nie | zależy od szkliwa; wnętrza często szkliwi się gładko |
Czy ceramika raku nadaje się do jedzenia i picia
Zachodnie raku traktuje się zwykle jako ceramikę dekoracyjną. Czerep wypalany w niskiej temperaturze jest porowaty, szkliwo jest spękane, a niektóre szkliwa raku zawierają tlenki metali, których nie stosuje się w naczyniach na żywność. Dlatego wazony, misy dekoracyjne i rzeźby raku są piękne, ale nie powinny służyć do jedzenia i picia. Tradycyjne japońskie czarki raku do herbaty to osobna historia: powstają według ściśle określonej technologii i są używane w ceremonii herbaty.
Do codziennego picia i jedzenia wybieraj kamionkę lub porcelanę wypalaną w wysokiej temperaturze, ze szkliwami przeznaczonymi do kontaktu z żywnością. Więcej w poradniku ołów w ceramice.
Jak dbać o ceramikę raku
- myj ją ręcznie, wilgotną ściereczką, bez detergentów i bez moczenia
- nie nalewaj wody do wazonów raku bez szczelnego wkładu: porowaty czerep przesiąka
- trzymaj z dala od słońca i wilgoci, które z czasem mogą zmieniać metaliczne połyski
- nie używaj w zmywarce ani w mikrofali
- ustaw tak, żeby światło podkreślało fakturę: z boku, nie z góry
Najczęstsze pytania
Co to jest ceramika raku?
Ceramika wypalana techniką, w której rozgrzane naczynie wyjmuje się z pieca i umieszcza w trocinach lub papierze, co daje spękania i dymne, metaliczne efekty.
W jakiej temperaturze wypala się raku?
Zwykle ok. 900–1000°C.
Czy z kubka raku można pić?
Zachodnie raku traktuje się jako ceramikę dekoracyjną; do picia wybieraj kamionkę lub porcelanę wypalaną w wysokiej temperaturze.
Skąd pochodzi raku?
Z Kioto w Japonii, z drugiej połowy XVI wieku; nazwa pochodzi od rodu garncarzy Raku.
Co to jest naked raku?
Odmiana, w której szkliwo odpada po wypale, zostawiając dymne wzory na nieszkliwionej powierzchni.
Jak czyścić ceramikę raku?
Ręcznie, wilgotną ściereczką, bez detergentów, moczenia i zmywarki.
Czy można spróbować raku na warsztatach?
Tak, wiele pracowni organizuje plenerowe wypały raku; wypał prowadzi doświadczony ceramik.
